Mariusz Jacek Wołos

Mariusz Jacek Wołos (ur. 16 sierpnia 1968 w Koszalinie) – polski historyk, edytor źródeł, sowietolog i eseista, profesor nauk humanistycznych, pracownik Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie oraz Instytutu Historii PAN w Warszawie.

Uczył się w I Liceum Ogólnokształcącym im. Bolesława Krzywoustego w Słupsku, uzyskał maturę w 1987 roku. Absolwent studiów historycznych (specjalność archiwalna) na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (1992). Doktor nauk historycznych uzyskał w 1997 na Wydziale Nauk Historycznych UMK na podstawie rozprawy Alfred Chłapowski–poseł i ambasador Rzeczypospolitej we Francji w l. 1924–1936. Studium z dziejów stosunków polsko-francuskich. W 2004 na tym samym Wydziale uzyskał stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych na podstawie dorobku naukowego oraz rozprawy pt. Francja–ZSRR. Stosunki polityczne w latach 1924–1932.

W 2014 uzyskał tytuł naukowy profesora. W swojej karierze pracował w Instytucie Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu (1993–2011), najpierw jako asystent i adiunkt, a następnie profesor nadzwyczajny. Od 1 stycznia 2006 pracuje na stanowisku docenta, a obecnie profesora w Instytucie Historii PAN w Warszawie. Od 2011 do 2015 był profesorem nadzwyczajnym w Katedrze Historii Najnowszej Instytutu Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Od 2015 r. był kierownikiem Katedry Najnowszej Historii Powszechnej w tym Instytucie. Od 1 maja 2016 jest zatrudniony na stanowisku profesora zwyczajnego. Obecnie pełni funkcję kierownika Katedry Historii Najnowszej i Edukacji Historycznej.

W latach 2004–2005 był zastępcą dyrektora Instytutu Historii i Archiwistyki UMK, a w latach 2005–2007 prodziekanem Wydziału Nauk Historycznych UMK w Toruniu. Od 1 sierpnia 2007 do 31 lipca 2011 był dyrektorem Stacji Naukowej PAN w Moskwie i Stałym Przedstawicielem PAN przy Rosyjskiej Akademii Nauk. W kadencji 2016–2020 pełnił funkcję prorektora ds. nauki Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie.

Pełni funkcję przewodniczącego polsko–rosyjskiej komisji dwustronnej do spraw doskonalenia treści podręczników szkolnych historii. W latach 2015–2021 był redaktorem naczelnym periodyku naukowego „Res Gestae. Czasopismo Historyczne”.

30 sierpnia 2013 r. został powołany na członka sześcioosobowej Rady Naukowej ds. Historycznych – organu doradczego przy ministrze spraw zagranicznych. Funkcję tę pełnił do rozwiązania Rady w lipcu 2016 r. Był członkiem i sekretarzem naukowym Prezydium Komitetu Nauk Historycznych PAN w kadencji 2015–2019. Został wybrany ponownie członkiem Komitetu Nauk Historycznych w kadencji 2024–2027. W 2019 został członkiem Rady Doskonałości Naukowej I kadencji (2019–2023), zaś w 2023 II kadencji (2024–2027).

Od 2017 r. jest członkiem Polsko-Rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych. Został powołany na członka Rady Pamięci Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego w kadencji 2026–2030. Członek Polskiego Towarzystwa Historycznego, Toruńskiego Towarzystwa Naukowego, Rady Naukowej Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej w Lublinie, Association internationale d’histoire contemporaine de l’Europe oraz współpracuje z ośrodkami naukowymi w Rosji, Francji, Austrii, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych.

W 2013 r. otrzymał Nagrodę KLIO w kategorii „monografia naukowa” za książkę pt. O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowym. Dyplomacja sowiecka wobec Polski w okresie kryzysu politycznego 1925–1926. Ta sama praca została także uznana za książkę miesiąca przez Magazyn Literacki „Książki” i była nominowana w plebiscycie na „Książkę Historyczną Roku”. W 2018 r. Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce przyznał mu nagrodę Wacław Jędrzejewicz History Medal. W 2021 r. otrzymał wraz z Markiem Kornatem nagrodę Ministra Spraw Zagranicznych w kategorii „Najlepsza publikacja w języku polskim z zakresu historii polskiej dyplomacji” za monografię pt. Józef Beck. Biografia, a ta książka została również uznana za najlepszą w konkursie „Książka Historyczna Roku im. Karola Modzelewskiego”. We wrześniu 2024 roku otrzymał Nagrodę im. Joachima Lelewela. W lutym 2025 roku zwyciężył w 12. edycji nagrody im. profesora Jerzego Michalskiego na „najlepszą recenzję naukową z zakresu historii opublikowaną w polskim czasopiśmie naukowym”.

Specjalizuje się w historii dyplomacji, historii II Rzeczypospolitej, sowietologii, biografistyce, współczesnej historiografii rosyjskiej i polskiej. Jest badaczem mniejszości narodowych w Polsce i Europie.

Prowadził wykłady gościnne w Université Michel de Montaigne – Bordeaux 3 we Francji i Rosyjskim Państwowym Uniwersytecie Humanistycznym w Moskwie, pełnił funkcję tutora w Les Ecoles Militaires Saint-Cyr – Coëtquidan (Francja). Autor ponad 250 publikacji naukowych i około 130 publikacji popularnonaukowych.

W 2012 roku został odznaczony Medalem Komisji Edukacji Narodowej, a w 2021 roku Medalem Stulecia Odzyskanej Niepodległości. W grudniu 2024 roku został wyróżniony Medalem „Pro Patria”.